Wirtualny spacer 3D – Częstochowa

Najstarsze ślady obecności człowieka na obszarze regionu częstochowskiego pochodzą z okolic Zawiercia i datowane są na około 150 000 lat. W bliższej okolicy odkryto również znaleziska liczące kilka tysięcy lat — m.in. narzędzia odnalezione w Dankowicach koło Kłobucka. Znacznie liczniejsze są jednak pozostałości z okresu neolitu, który na południu dzisiejszej Polski rozpoczął się około 6000 lat temu. Na terenie samej Częstochowy pierwsze osady neolityczne odkryto w 1929 roku, na obszarze obecnej dzielnicy Mirów.

Kolejne znaleziska archeologiczne pochodzą ze środkowej i późnej epoki brązu (około 3300–2700 lat temu). Z tego okresu zachowały się zarówno ślady osadnictwa, jak i cmentarzyska. Jedno z nich zostało zabezpieczone i przekształcone w rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej na Rakowie. Osady z epoki żelaza, występujące na ziemi częstochowskiej, nie różniły się znacząco od wcześniejszych osad z epoki brązu. Rozwój kultury łużyckiej został jednak zahamowany w VI wieku p.n.e. w wyniku najazdu Scytów. W okresie rzymskim mieszkańcy tych terenów utrzymywali kontakty handlowe z Imperium Rzymskim, o czym świadczą odnajdywane importowane przedmioty oraz monety rzymskie. W 375 roku region został dotknięty najazdem Hunów — z tym okresem wiązane są również znaleziska zaliczane do unikalnej tzw. kultury dobrodzieńskiej.

Zgodnie z legendą nazwa Częstochowa wywodzi się od imienia Częstoch, który miał być założycielem osady. Według tej samej tradycji Częstoch był rycerzem żyjącym w czasach księcia Bolesława III Krzywoustego.

Badania archeologiczne wskazują, że Częstochowa mogła powstać jeszcze przed końcem XI wieku, jednak jej pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1220 roku. Pojawia się ona w dokumencie biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, dotyczącym uposażenia klasztoru w Mstowie. Wśród miejscowości zobowiązanych do odprowadzania dziesięciny wymieniono wówczas wsie Częstochowa oraz Częstochówka. Ta druga powstała prawdopodobnie później i pełniła funkcje obronne, co wiąże się z jej położeniem na wzgórzu Jasna Góra. Obie osady należały wówczas do opola mstowskiego, którego zasięg w przybliżeniu odpowiadał późniejszemu starostwu olsztyńskiemu.

Na przełomie XIII i XIV wieku w Częstochowie utworzono parafię podporządkowaną dekanatowi lelowskiemu, co świadczy o rosnącym znaczeniu osady pod względem gospodarczym i demograficznym. Dynamiczny rozwój miejscowości nastąpił w XIV wieku, czemu sprzyjało zarówno sąsiedztwo zamku olsztyńskiego, jak i korzystne położenie na ważnych szlakach handlowych. Przez Częstochowę przebiegał trakt łączący Kraków i Olkusz z Kłobuckiem, Wieluniem oraz Kaliszem, od którego odchodziła droga prowadząca w kierunku Piotrkowa. Po wzniesieniu zamku w połowie XIV wieku Częstochowa znalazła się w granicach starostwa olsztyńskiego, natomiast Częstochówka — po krótkim okresie przynależności do tego starostwa — została przekazana klasztorowi na Jasnej Górze.

O wzroście znaczenia Częstochowy jako ważnego punktu tranzytowego świadczą dokumenty z XIV wieku, odnotowujące pobyty polskich monarchów w tej miejscowości. W 1354 roku wystawiono tu pierwszy dokument królewski, a dwa lata później kolejny, dotyczący wsi Wyczerpy, w którym po raz pierwszy pojawia się informacja o przywileju goszczenia władcy przez Częstochowę. Również w 1356 roku miejscowość uzyskała prawo niemieckie na mocy przywileju wystawionego w Krzepicach, który upoważniał braci Leonarda i Kanimira do lokacji dwóch wsi. Jedną z nich była Częstochowa, założona na miejscu wcześniejszej osady, drugą natomiast wieś położona na południe od niej, nad rzeką Rybną, utożsamianą najprawdopodobniej ze Stradomką.